مقدمه

توبه را درجاتی است:

اوّل – توبهٔ عُمّال، و آن رجوع است از اعمال بی‏فایده به اعمال صالحه.

دوّم – توبهٔ متّقیان، و آن رجوع است از فُضولات و شُبَهات و اکثر مُباحات.

سوّم – توبهٔ زُهّاد، و آن رجوع است از غفلت به حضور و از رغبت دنیا به نفرت از آن.

چهارم – توبهٔ مقرّبین، و آن رجوع است از حسناتِ خود به سوی حق‏تعالی. بزرگان فرموده‌اند: حسنات ابرار، سیئات مقرّبین است و بعد از انتقال به درجهٔ عُلیا، آنچه را که اهل درجهٔ سُفلی، حسنه دانند، اصحاب درجهٔ عُلیا از آن تائب شوند و آن را گناه اعتبار کرده و توبه از آن را بر نفسِ خود لازم دانند.

پنجم – توبهٔ موحّدین، و آن رجوع است از ماسوای حقّ به سوی حق‏تعالی. اگر توبه را که حسنه‌ای است از خود دانی، باید از آن خودبینی توبه کنی و بدانی که تیسیرِ این حالت ترا از مَخفیِ لطف الهی است. و نیز فرموده‌اند: اگر کسی به طاعت خدا باز‏گردد به جهت خوف عقاب، رجوع او را «توبه» گویند. و اگر به طاعت خدا باز‏گردد به جهت طمع ثواب، رجوع او را «اِنابَت» خوانند. و اگر بازگشت او به جهت امتثال امر و استحقاق عبودیّت باشد نه از جهت خوف عقاب و طمع ثواب، او را صاحب «اَوبَت» گویند.

عارفین، مطلقاً انواع توبه را که از مؤمنین واقع می‌شود، تا به درجهٔ ولایت نرسیده‌اند و عروج به ذَروِهٔ مقرّبین ننموده‌اند، تسمیه کنند به توبهٔ مطلقه: «تُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»؛ و توبهٔ عارفین را اِنابَت گوینـد «وَ جَاءَ بِقَلْبٍ مُنیبٍ» و توبـهٔ حضرات انبیاء و اوصیاء و اهل توحید را اَوبَت خوانند: «نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ».

بزرگان فرموده‌اند که توبهٔ حضرات انبیاء علیهم‏السّلام‏‏ از «اضطرابُ‌السِرّ» است و اشاره می‌باشد به تنزیه انبیاء که در مقام عصمت، صدور معصیت از ایشان محال است و آن که در روایات و اخبار از صدور معاصی وارد شده، محتاج به تأویل است. دنیا عالمی است ناقص و ظلمانی و جمیع آنچه در آن است از شُرور و سیئات، قبایحی است که انسان به سبب ضرورت به آن مباشرت می‌کند مثل شهوت و غضب، و جمیع آنچه منسوب است به هیئت نفسانیّه که ناشی می‌شود در نفس از تعلّق به مادّه، که تبرّی از آنها بِالکلیّه ممکن نیست.

حق‏ تعالی تفضیل داد نفوس انسانی را بر نفوس سایر حیوانات و غیر آن، به قوّهٔ علم و عمل که به منزلهٔ دو جناحند به جهت طَیران و عروج از این دارِ غرور و عالَمِ پر شرّ و شور به عالم نور و دارُالسُّرور. بِالجمله، جوهر این دنیا جوهری است ظلمانی و مملوّ از آفات، و وجود آن مُظلِم قلوب است که مستلزم ذنوب و سیّئات می‌باشد.

حضرت خاتم‌الانبیاء‏‌‌‌(ص)، آن نور محض، بعضی اوقات از مباشرت و مجاورت ظلماتِ عالَمِ تکلیف و اشتغال به آنچه از مقتضیّات عالَمِ عنصری است، قلب منیرش ناراحت می‌گشت که مبادا زیاده از حدّ‌‏ مشغول امور مباحی و بدنیّه گردد، از این جهت استغفار می‌کرد و اِلّا از آن حضرت اصلاً و قطعاً معصیتی و ترک اولایی صادر نشده و اضطرابُ‌السِّر اشاره به این معنی است.