فصاحت، صفت الفاظ و بلاغت، صفت معانی است. مرکز فصاحت، جوارح انسان یعنی زبان و دهان و دندان‌ها و صداهاست و مرکز بلاغت، عقل و عقلیات و نفس و فکریات است. بلاغت، مربوط است به قضیه معقوله و فصاحت، متعلق است به قضیهٔ ملفوظه.

عوالم لفظ هرچند توسعه یابد مبنایش بر حروف است و حروف محدود است، پس آن هم محدود می‌باشد. ولی عالم معنا مبتنی بر صور ذهنیه و شئون روحیه و خَلَجان نفسیه است و همهٔ آنها غیر محدود است، پس آن هم نامحدود و غیرمتناهی است.

وجه اعجاز قرآن از این نظر آن است که آیات آن در اعلی مرتبه از مراتب فصاحت و در منتهای مرتبه از مراتب بلاغت واقع شده که ممکن نیست وصول بشر به آن، و اتیان آن متصوّر نمی‌‌باشد. شاهد این مدّعا نسبت دادن کفار است آیات قرآن را به سحر! به جهت آن که قرآن اخذ می‌کرد مجامع قلوب ایشان را، و از شنیدن آیات مانند دیدن سحر متعجب می‌شدند و متحیر می‌ماندند.

قرآن با وجود آن که از حروف هجائیه مفرده مرکب است که هر فردی قادر است به تألیف آن، لیکن عاجز است از تألیف و ترکیب آن به این ترکیب عجیب و اسلوب غریب.

از جهت غرایب اسلوب و اعجوب نظم اوست که اگر کسی تتبّع کتب علماء و تفحص اشعار بلغاء و تجسس کلمات حکماء نماید، آن را که شبیه باشد به این نظم عجیب و اسلوب غریب نمی‌یابد.

در قرآن کلمه‌ای یافت نمی‌شود که خالی باشد از فصاحت با وجود این طولانیت، و حال آن که اَفْصَح فصحاء و اَبْلَغ بلغاء اگر ساعتی تکلم نماید، اختلاف زیادی در کلام او پیدا می‌شود، ولی این اختلاف در معانی قرآن و تناقض در مبانی آن یافت نشود، و اگر قرآن مجعول و مُفْتَری بود، هر آینه تناقض و تضاد در آن پیدا می‌شد.

هر کلامی که در نهایت فصاحت و در غایت بلاغت بوده باشد، وقتی که مزین و مرصّع به جواهر آیات قرآنیه شد برای او امتیاز خاصی است.

کتابی که آن حضرت آورده اسلوبش نه شعر است و نه نثر است و نه خطبه، بلکه مشتمل است بر همهٔ محسّنات بدیعهٔ لفظیه و معنویه و جمیع نکات دقیقه و اسرار باطنیه و علوم ظاهریه و دقایق وجودیه و حقایق الهیه.

قرآن از جهت لفظ و معنی در درجهٔ اعلی و مرتبهٔ اقصی به همهٔ جهات حسن و کمال واقع شده است، لفظش در اعلی مرتبهٔ فصاحت و بلاغت است و معنایش در برترین پایهٔ معرفت. اسراری که از بلاغت قرآن به گذشتگان مکشوف گردیده، چند برابر آن به آیندگان کشف خواهد شد.

قرآن، جامع هر کاملِ مرغوب و مورد تمایل قلوب است و وحیی است که جامع فصاحت و بلاغت و زیبایی الفاظ و معانی است. قرآن مرجع هر قاضی و وکیل و رهنمای هر متکلم و متقاضی و مربّی هر دانشمند و فلسفی است. قرآن کعبهٔ قاصدین و مقصد واردین است. جهت بلاغت عالیه و مزایای سامیهٔ قرآن، جهتی است که اختیار شدهٔ تمام دانشمندان است، و ادبا و استادان تفسیر و حدیث حتی مخالفین اسلام نیز بدان معترفند و به آن اتکاء دارند.

اگر کسی در آیات قرآن مجید تفکر کند، معلوم می‌شود اعجاز بودن آن که با ایجاز لفظ، چقدر مشتمل است بر کثرت معانی و در تحت هر لفظی از آن، جملات کثیره و فصول غریبه و علوم عجیبه از معانی پنهان است.

قرآن مشتمل است بر کمال معرفت الله و ذات و صفات و اسماء او، که عقول حکماء در آن متحیر و فکر متکلمین در آن متعجّب است، چنان که اِشراقی راه شرق و مَشّائی راه مَشْی را گم می‌کند.

قرآن مشتمل است بر آداب کریمه و شرایع قویمه و طریقهٔ مستقیمه و نظام بلاد و معاش و معاد، و دفع نزاع و فساد و آداب معاملات و مناکحات و معاشرات، و حدود و احکام از حلال و حرام و واجب و مستحب و مکروه و مباح و از آنچه عقول بشر متحیرند، که هرگاه جمع شوند جمیع علماء و حکماء و عرفاء و جهد خود را بذل نمایند و سعی خود را به غایت رسانند در نظام عالم و عباد، مثل آنچه در قرآن است نخواهد شد.

قرآن مشتمل است بر اخبار خَفیه و قصص ماضیه و اخبار سابقه و اخباری از آینده از آدم تا انقراض عالم، و مشتمل است بر اخبار ضمایر قلوب و اطلاع بر اسرار و غیوب که مطلِّع نبوَد بر آن مگر علاّم‌الغیوب، مانند خبر دادن از حال کفار و منافقین و آنچه در قلوب ایشان مُضْمَر بود که آن حضرت خبر می‌داد و ایشان بنا بر اعتذار می‌گذاشتند.

قرآن سرآمد کتب منزله از آسمان است که مشتمل است بر احکام قویمه و مواعظ مستقیمه. قرآن معجزهٔ بینه‌ای است که تا قیام قیامت باقی است و بر صدق نبوت آن حضرت، دلیلی است ساطع و برهانی است قاطع.

قرآن کتاب جاویدان خدای تبارک و تعالی و قانون اساسی اسلام و معجزهٔ بزرگ و یادگار ماندگار حضرت رسول اکرم^‌(ص) و نخستین مرجع عقاید و احکام و اخلاق و آداب و شعائر اسلامی است.

خدای تبارک و تعالی در این کتاب مقدس، گنجینه‌های معارف و رازهای سر به مهر حقایق و اصول عدالت و راه و روش رسیدن به سعادت و رهنمودهای سیر و سلوک و دستورالعمل‌های هدایت را به ودیعت نهاده است. حقایق و رازهای الهی در آیات بینات این کتاب مقدس متجلّی است.