چنان که قبلاً ذکر شده بسیاری از امور مهمه عالم در زیر تأثیر افکار مردان متفکر و صاحب ارادهٔ آهنین به ظهور می‌رسد، به طوری که امواج افکار ایشان پراکنده شده و دماغ‌ها و قلوب مردم را تسخیر نموده و ایشان را به قبول و پیروی آن افکار مجبور می‌کند.

انقلابات بزرگ سیاسی و دینی همیشه در زیر نفوذ قادر و قاهر این گونه رجال متفکر و با عزم و فداکار به عمل می‌آید.

این حقیقت را باید همیشه مربی در نظر داشته باشد که تأثیر افکار در محیط آموزشگاه بی‌اندازه بزرگ و مهم است. از یک طرف مغز کودکان مانند شیشهٔ عکاسی حساس و پذیرای صورت‌های خارجی است و از طرف دیگر به جهت کمال نیافتن قوهٔ تمیز و تعقل، هر‌چه به مراکز مغز ایشان انتقال می‌یابد، جای گیرد و زود‌تر ریشه دواند و پایدار ماند؛ چنان که فرموده‌اند: علم در کودکی مانند نقش بر سنگ است.

همهٔ آن افکار و خیالات که در بچگی حاصل و بدان عادت می‌شود، ممکن است چنان ریشه بدوانند که با همه وسایلی که بعد‌ها عقل و تجربه به دست انسان می‌دهد، باز از کندن ریشه آن‌ها عاجز ماند.

بنابراین افکار و تصورات و خیالات شخص تربیت کننده و معلم و کسانی که در محیط کودک هستند، تأثیر بزرگی در قوای دماغی و قلبی او دارند. پس باید از داشتن و پروردن افکار زشت و منفی احتراز نمود. اغلب مردم که نزد کودک حرف‌های نا‌شایست می‌زنند تصور می‌کنند که بچه نمی‌فهمد و نمی‌تواند تأثیری در وی داشته باشد؛ در صورتی که آن حرف‌ها از راه گوش به مغز و مرکز قوهٔ حافظه او نفوذ کرده و خطوطی تشکیل می‌دهند و محفوظ می‌مانند. بدین طریق زمینهٔ مستعد برای قبول و اجرای آن حرف‌ها را آماده می‌سازند تا بعد‌ها و پس از چند سال که آن حرف‌ها را دوباره می‌شنود یا می‌خواند، انعکاسی و جاذبه‌ای در مغز او حاصل شده و استعداد او را برای قبول و اجرای مفاهیم و مضامین آن کلمات مهیا می‌سازد.

هر چیز و هر حادثه و هر فکر در عین حال هم معلول و هم علت، یعنی هم اثر و هم مؤثر است؛ بدین ترتیب تا برسد به مقام مشیت خدایی که علت علت‌ها است؛ چنان که در حدیث آمده است: خداوند، عالم را به مشیت خود ایجاد کرد و مشیّت را هم به نفس مشیت، پس اوست مؤثر همهٔ اثر‌ها و مسبّب همه سبب‌ها.

فاصله میان علت و معلول می‌تواند از یک چشم به هم زدن تا سال‌های متمادی امتداد پیدا کند؛ چنان که تأثیر بعضی علت‌ها آنی و فوری است ولی تأثیر برخی علت‌ها بعد از چند دقیقه یا چند ساعت یا روز و ماه، سال و قرن‌ها ظاهر شود.

این حال را ما در حوادث طبیعت می‌توانیم ملاحظه و مشاهده کنیم؛ چنان که توالد بعضی حیوانات در چند ثانیه حاصل می‌شود و علت و معلول پشت سر هم وجود پیدا می‌کنند و توالد بعضی حیوانات در چند دقیقه یا ساعت یا روز یا ماه انجام می‌یابد؛ همچنین است کیفیت توالد نباتات مانند سبز شدن و شکوفه بر‌آوردن و میوه دادن که در زمان‌های مختلف انجام می‌یابد و بعضی درختان و گل‌ها هر چند سال یک بار گل و میوه می‌دهند.

موادی هستند که تأثیر آن‌ها در بدن انسان آنی و فوری است؛ مانند تأثیر انواع زهر‌ها و مکیّفات و مشروبات الکلی و نیز موادی هستند که تأثیر آن‌ها در بدن انسان پس از چند دقیقه یا ساعت و روز و ماه بلکه بعد از چند سال ظاهر می‌شود، این در فن طبابت معلوم و ثابت شده است و امراضی هستند که علت آن‌ها چند سال پنهان می‌ماند، زیرا زمینه رشد آن‌ها فراهم نمی‌شود ولی پس از مدت درازی تأثیر خود را نشان می‌دهند.

در معنویات و معقولات هم این حکم جاری است؛ افکاری هستند که نتایج و آثار خود را بعد از چند سال ظاهر می‌سازند، چنان که توارث صفات و اخلاق و امراض و طبایع از اجداد که در فن طب فصلی مشروح دارد، دلیل است بر پنهان ماندن علت‌ها در مدت طولانی. به موجب قانون علیت، کلیهٔ امراض جسمی و روحی علت‌هایی دارند که بعضی از آن‌ها ظاهر و بعضی مخفی است. در پاره‌ای امراض رابطه علت و معلول را می‌توان به آسانی پیدا کرد ولی علت بعضی چنان عمیق است که به سختی می‌توان به ریشه آن‌ها پی برد بلکه به سبب نقصان علم امروز نمی‌توان علت اصلی اغلب امراض روحی را پیدا کرد.

این علوم مادی نمی‌توانند علت همه امراض و حالات گوناگون روحی را پیدا کنند، این ضعف علوم دلیل بر عدم وجود علت نیست بلکه تنها دلالت دارد بر نقص علم و ضعف عقل و ضعف دیده باطن.